| |
ناگفته هاي قرارداد 1975 الجزاير
 در پس سيماي شعرپژوه دكتر مرتضي كاخي، ديپلمات كهنه كاري خوابيده است كه امضايش پاي يكي از مهم ترين و شايد مهم ترين قرارداد مرزي ايران و عراق در سال 1975 نشسته است؛ قراردادي كه به 1975 الجزاير مشهور است و هر كدام از دولتمردان عراق از صدام تا طالباني انگشت وسواس و حساسيت خود را روي اين قرارداد گذاشته و مي گذارند. دكتر مرتضي كاخي پس از توافق شاه ايران و معاون وقت رئيس جمهور عراق به دليل آشنايي با حقوق بين الملل از طرف دولت وقت ايران نماينده تام الاختيار در تعيين مرزهاي آبي ايران و عراق مي شود. او پس از ماه ها فعاليت شبانه روزي با كمك آب نگاران نيروي دريايي ايران موفق مي شود پس از قرن ها خط مرزي ايران و عراق را در اروندرود ترسيم كند و ضمن تامين منافع ملي ايرانيان، امضاي روساي هيات هاي تام الاختيار نمايندگي دولت هاي عراق و الجزاير را پاي اين قرارداد بنشاند. اظهارات شگفت انگيز جلال طالباني رئيس جمهور تازه كار عراق بار ديگر ضرورت بازخواني اين قرارداد را يادآوري كرد.
-آقاي طالباني رئيس جمهور عراق با اين بهانه كه دولت هاي امضاكننده قرارداد 1975 الجزاير در ايران و عراق سرنگون شده اند خواستار لغو قرارداد شد. اگرچه بعدها اين حرف را پس گرفت اما اين اظهارات نشان داد كه دولتمردان عراقي در هر لباسي كه باشند روي اين قرارداد حساسيت ويژه يي دارند. براي بحث درباره اين قرارداد، روندي را كه منتهي به امضاي قرارداد 1975 الجزاير شد با هم مرور كنيم.
شاه و صدام حسين در حاشيه كنفرانس اوپك در الجزاير با هم ملاقات داشتند. شاه پيش از اين ملاقات گفته بود كه مايل است با صدام ملاقات كند.
-چرا؟
به خاطر اينكه رئيس جمهور وقت - حسن البكر- سخت مريض بود و نمي توانست در كنفرانس شركت كند. از طرف ديگر شاه احساس مي كرد، صدام بهانه يي درست كرده است براي حسن البكر كه پيش از مرگ او خودش را جانشين او معرفي كند علاوه بر اين پادشاه يك كشور از نظر آداب تشريفاتي تفوق دارد بر روساي جمهور كه رئيس يك كشور هستند و در اين رده معاون رئيس جمهور از همه اينها پايين تر است. شاه هم با آگاهي از اين سلسله مراتب ترجيح داد با صدام ديدار داشته باشد. چون در مذاكرات مسلط تر بود. حتي آن موقع عكسي از ملاقات شاه، رئيس جمهور الجزاير و صدام چاپ شد كه در آن عكس شاه و رئيس جمهور الجزاير دوشادوش هم راه مي روند و صدام پشت سر آنها حركت مي كند. در هر حال صدام در آن ايام قدرت مسلط و بلامنازع عراق بود. به هرحال هدف از اين ديدار اين بود كه بنشينند و تمام اختلافات موجود را از هر نوع كه هست بين دو كشور رفع كنند.
-در آن موقع اختلافات دو كشور چه بود؟
اختلافات مرزي، حقوقي، ارضي، تردد اتباع، بدرفتاري در مرزها، بدرفتاري با اتباع ايران از جمله موارد اختلاف برانگيز بود. عراق هرگاه فرصتي پيش مي آمد ايرانيان يا شيعيان و ايراني الاصل هاي ساكن در عراق را به عنوان «معاود» به ايران مي فرستاد. طي آن مذاكرات توافق شد روي سه موضوع مذاكره كنند؛ مسائل نظامي، مسائل مرزهاي خاكي و مسائل مربوط به مرزهاي آبي.-يعني تا آن تاريخ اين سه موضوع بين ايران و عراق حل و فصل نشده بود؟
البته قراردادهايي وجود داشت. مثلاً از عجايب بود كه قرارداد ارزنه الروم كه يك قرن پيش بين دولت وقت ايران و دولت عثماني، امضا شده بود سفراي انگليس و روس هم حاضر بودند و طبيعي بود كه منافع كشورهاي خود را در قرارداد ديكته مي كردند در قراردادهاي بعدي هم همين وضعيت تكرار شد. بار آخر قرارداد 1937 بود كه ايران خواستار لغو اين قراردادها شد و استدلالش هم اين بود كه در زمان عقد قراردادها، عراق در قيمومت دولت انگليس بوده و انگليس هم منافع عراق را تامين كرده است.
- عراق كه نپذيرفت؟
خير، عراق نپذيرفت و اين مسائل ادامه پيدا كرد و مسائل في مابين بلاتكليف مانده بود تا 1975.
- پيش از ملاقات صدام و شاه در الجزاير گويا يك درگيري چند ساعته هم بين دو كشور به وجود مي آيد؟
جنگ نشد. ايران قواي خودش را به خوزستان برده و فرمانده ارتش ايران گفته بود اگر اجازه دهند ما ناهار را در بغداد مي خوريم. يعني صبح حركت كنيم، ظهر بغداد را مي گيريم.
- خب علت لشكركشي ايران به خوزستان چه بود؟
همين روابط نامناسب مرزي و بدرفتاري عراقي ها با ايراني ها. دولت عراق اموال ايرانياني را كه سه نسل در عراق بودند ضبط مي كرد و آنها را به ايران مي فرستاد، علاوه بر اين چون اينها شيعه بودند همواره مورد اذيت و آزار قرار مي گرفتند البته در عوضش ايران هم به كردهايي كه در شمال عراق درگير بودند كمك مي كرد.
- يعني بعد از اين لشكركشي بود كه دولت الجزاير پادرمياني كرد تا دو طرف با هم مذاكره كنند؟
خير اين تهديد به جايي نرسيد چون كشورهاي ديگر دخالت كردند و بعدها متوجه شدند اين فقط يك مانور بوده. بعدها همه متوجه شديم كه شاه اسلحه به قواي ايران نداده بود. يعني گلوله به اندازه كافي به قواي ايران نداده بود. چون هراس داشت. شاه مي ترسيد كه قواي مسلح يك دفعه به طرف تهران حركت كنند و خودش را ساقط كنند. به هر حال ديكتاتورها هميشه اين گرفتاري ها را دارند. به هر حال در مذاكرات 1975 الجزاير براي نخستين بار بود كه يك قدرت سوم با چشمداشت به منافع نامشروع خود وسط مذاكرات نبود. الجزاير يك ميانجي عرب بود و عراق نمي توانست ايرادي بگيرد. ايران هم مي خواست مسائلش با عراق حل شود. در سال 1975 وضع مالي ايران خوب شده بود و شاه با تكيه بر همين وضع خوب مي خواست مسائل خارجي خودش را حل كند.
-مكانيسم حل و فصل مسائل سه گانه يي كه شما بيان كرديد مورد توافق صدام و شاه قرار گرفت چگونه تعيين شد؟
در حوزه نظامي هيچ اطلاعي ندارم، چون اين مساله به اداره ضداطلاعات ارتش واگذار شد و كسي از مفاد آن اطلاع پيدا نكرد.
- مرزهاي خاكي و آبي را چه كرديد؟
مرزهاي خاكي معلوم بود و سر آن، دو طرف دعوايي نداشتند. فقط دو قطعه زمين بود كه دست ايران بود، ايران تعهد كرد اين زمين را به عراق برگرداند و ادعاي ارضي ديگري به هم نداشتند و فقط بايد ميله هاي مرزي مرمت و نصب مي شد.
- فقط اروندرود مانده بود؟
عراق كه در زمان عقد قرارداد 1937 در قيمومت انگليس بود مي خواست مثل گذشته و برخلاف موازين حقوق بين الملل عمومي در مورد آب هاي بين المللي عمل كند . انگليس هم بخاطر اينكه بزرگ ترين پالايشگاه نفت ايران در آبادان بود، نمي خواست كه ايران در شط العرب قدرتي داشته باشد. مثل حالا كه نبود هر كشوري براي خودش پالايشگاه داشته باشد. مساله دوم درباره شهر بصره بود. بصره دومين شهر عراق بود و از شط العرب تغذيه مي شد. براي همين حضور و قدرت ايران در اين رودخانه خيلي براي آنها حائز اهميت بود.
-علاوه بر مسائل سياسي پشت پرده مانند همان دغدغه انگليسي ها درباره قدرت گرفتن ايران در اروندرود، اهميت اروندرود در چه مسائل ديگري بود؟
رودخانه هايي مانند اروندرود كه مرزي هستند يا از يك كشور عبور مي كنند و به كشور ديگر مي ريزند بايد يك وضعيت حقوقي داشته باشند. مانند رودخانه دانوب كه از اتريش و مجارستان و روماني حركت مي كند. يا رودخانه هيرمند كه از افغانستان سرچشمه مي گيرد و به ايران مي آيد. افغانستان نمي تواند همه آب هيرمند را براي خودش مصرف كند. در اين ميان مهمترين قراردادها روي رودخانه هاي مرزي است. رودخانه هاي مرزي هرگز به يك كشور تعلق ندارد. نخستين باري كه قرارداد بر سر يك رودخانه به امضا رسيد در 1848 بر سر رودخانه راين بين فرانسه و آلمان بود؛ قراردادي كه آلمان ها به تقسيم آن بين دو كشور لقب «تالوگ» دادند. يعني خط منصف آب و همين يك نوع سيستم شد در حقوق بين الملل عمومي كه بعدها مناقشات مربوط به رودخانه هاي مرزي بر اساس همين مدل «تالوگ» حل و فصل مي شد.
-يعني قرارداد 1975 هم براساس مدل «تالوگ» است؟
قراردادهاي تالوگ از 1848 تا 1975 چندين بار عوض شد و آنچه ما در اروند با عراقي ها در حضور الجزايري ها تنظيم كرديم يك تالوگ بي سابقه بود.
-چرا بي سابقه؟
تا آن زمان 18 تالوگ به وجود آمده بود كه تالوگ اروندرود با همه آنها متفاوت بود.
- تكامل يافته تر بود؟
براساس شرايط خاصي بود و تكامل يافته هم هست.
-اين قرارداد را چگونه تنظيم كرديد؟
اول گفتند از وسط آب يا وسط مياه ترسيم كنيم. اين خط منصف را نمي شود رسم كرد. چنين چيزي فقط در تصور مي گنجد. بعد گفتند بياييد گودترين جا را انتخاب كنيم، بعدها معلوم شد خط القعر مي آيد از ساحل كشوري رد مي شود كه آنجا رسوب بيشتر است كه دو متر با اين كشور فاصله دارد و 800 متر با كشور ديگر. باز اين مساله را تغيير دادند آمدند گفتند كانالي كه قابل كشتيراني باشد چه وسط آب باشد چه خط القعر همين را روي آب مبنا قرار دهند. بعد متوجه شدند كه ممكن است پنج خط وجود داشته باشد كه كشتي بتواند از آنجا عبور كند، در اين حالت كدام يك را انتخاب كنند. گفتند مهمترين و اساسي ترين كانال كشتيراني، بعد گفتند ممكن است دو يا سه كانال باشد. حالا ما با عراق رسيده بوديم به اين نقطه كه بايد تعيين خط مي كرديم. اين نخستين باري بود كه معاون رئيس جمهور عراق اختيار كامل گرفته بود كه با شاه ايران مذاكره كند و به تالوگ رضايت داده بودند. هرچند مطمئنم هيچ كدام از روساي دو كشور نمي دانستند مفاهيم گسترش يافته حقوقي «تالوگ» چيست،؟
به هر حال با عنوان قرارداد حسن همجواري و حسن نيت قرار شد دو طرف به راه حلي برسند كه مشكلات حل شود. دو طرف توافق كردند دو هيات از دو كشور تعيين شود، يك هيات هم از الجزاير قرار بود بيايد كه آمد. نتيجه مذاكرات اين سه هيات اين شد كه يك كميته مشترك ايران و عراق با حضور نماينده الجزاير تشكيل شود و نمايندگان تام الاختيار دو كشور بتوانند در خوزستان و از بالاي اروندرود يعني جايي كه مرز مشترك است بررسي كنند بستر رودخانه از لحاظ پستي و بلندي و امكان كشتيراني در چه وضعي است. به اين كار «آب نگاري» مي گويند.
- اين هيات مشترك تعيين شد؟
بله و من شدم نماينده ايران در اين كميته.
-تنها بوديد؟
بله البته از من خواستند كه كساني بيايند همكاري كنند كه من ترجيح دادم به تنهايي كار را انجام بدهم.
-چرا تنهايي؟
به خاطر اينكه كسي را پيدا نكردم كه بتواند به من در اين مساله مهم كمك كند.
-هيات عراقي چند نفر بودند؟
16 نفر و من تنها. تنها درخواست من اين بود كه فقط يك حسابدار باشد كه كارهاي حسابداري را انجام دهد. وقتي با هيات عراقي وارد مذاكره شديم پيش از هر عملي من به اين موضوع فكر مي كردم كه حالا دنيا گشته و گشته و تعيين مرز اين مملكت به دوش من افتاده است و اينجا من هر چه امضا كنم مهم و ماندگار است. چون توافق شده بود و نوشته بودند خطوط مرزي كه به اين ترتيب توسط اين هيات - هيات ايراني و عراقي - با حضور هيات الجرايزي (كه آنها هم پنج نفر بودند) مشخص مي شود غير قابل تغيير و نقض است.
- اين توافق در كجا ثبت شده است؟
در پيش نويس قرارداد 1975. من مدام به اين فكر مي كردم شايد «مرد اين بار گران نيست دل مسكينم.»
-شما چه مي كرديد؟
واقعاً در آن مدتي كه مشغول اين كار بودم از جانم مايه مي گذاشتم. هيات عراقي به كشورشان مي رفتند برمي گشتند اما مسير من از كشتي به هتل بود و بالعكس. مدام نقشه ها را نگاه مي كردم با هيدروگراف هاي ايراني كه در نيروي دريايي مشغول بودند مشاوره مي كردم تا بهترين خطي (هيدروگرافي) را كه منافع حداكثري ايران را تامين مي كند و ضمناً به منافع طرف عراقي ها خدشه يي وارد نمي كند تعيين كنم تا آنها تن به مذاكره بدهند. چند روزي كه با اينها كار كردم، روابط دوستانه يي بين ما به وجود آمد و عراقي ها به من اعتماد كردند. من به آنها گفتم نه شما دنبال صدام هستيد و نه من دنبال شاه. ما كه هر دو دنبال وطن مان هستيم نبايد كاري بكنيم كه سر همديگر كلاه بگذاريم. چون بي فايده است و بالاخره افرادي باهوش تر از من و شما پيدا مي شوند كه «گير» كار را پيدا كنند. آنها هم به من اعتماد كردند.
با همه مشكلاتي كه وجود داشت ما يكي از مهمترين كانال هاي كشتيراني از آن بالا تا دهانه فاو را مشخص و روي نقشه هاي هيدروگرافي پياده كرديم. تعيين اين كانال نزديك به دو ماه طول كشيد.يادم مي آيد يك روز به اتفاق هيات عراقي با چرخبال در آسمان رودخانه به پرواز درآمديم. از آن نقطه منطقه در آرامش كامل بود. عراقي ها و ايراني ها در حال ماهيگيري بودند. چراغ هاي منازل ملت دوطرف رودخانه روشن بود. من به آن هيات عراقي گفتم بياييد كاري كنيم كه در اينجا صلح شود و آنها با آرامش با هم زندگي كنند. آنها گفتند هرطور كه تو بگويي ما قبول مي كنيم. من گفتم اين خط كشتيراني تقريباً تاييد شده، بياييد امضاء كنيد، آنها هم امضا كردند. من هم امضا كردم. نماينده الجزاير هم كه به عنوان ميانجي در مذاكرات بود، امضا كرد و همانجا كار من ديگر تمام شد. يك ساعت بعد با اولين هواپيما پرواز كردم چون به آرزويم رسيده بودم يك ساعت بعد در تهران كار را تمام شده تحويل مقامات دادم.
- واكنش عراقي ها چه بود؟
صدام حسين و عراقي ها هم خوشحال شدند. چون ايران به شرط آنكه دولت عراق آنها را مورد اذيت و آزار قرار ندهد دست از حمايت كردها برداشت. گروهي از رهبران آنها كه مي خواستند به ايران پناهنده شوند، پناهنده و در كرج مستقر شدند. اما به اين ترتيب نهضت خودمختاري كردها از بين رفت.
-شاه به ازاي امضاي قرارداد 1975 حاضر شده بود دست از حمايت از ژنرال بارزاني بردارد؟
بله. دكتر خطيبي داماد آيت الله كاشاني كه زماني رئيس سازمان شير و خورشيد بود و مسووليت ساماندهي به فرماندهان كرد را برعهده داشت بعدها آمد نزد من گفت؛ فلاني، مي دانم كه تو اين كار را كرده يي. منظورش همين تعيين مرز آبي در اروندرود بود. اما من مي خواهم يك رازي را با تو در ميان بگذارم. دكتر خطيبي تعريف كرد كه ژنرال بارزاني به او گفته است اين نامرد اين ناجوانمرد- منظورش شاه بود - اگر ما را به صدام نمي فروخت مي خواستم ايران را به مرز هاي تاريخي و طبيعي اش نزديك كنم.
- يعني ايران در اروندرود از عراق امتياز گرفت.
عراق ادعا مي كرد كه شط العرب در خاك عراق جريان دارد و مرز ايران و عراق در ساحل شرقي شط العرب است.
-اما در حال حاضر؟
همان خطي است كه ما تعيين كرديم.
-يعني بيش از آنچه حق ماست گرفته ايم؟
خير، هيچ چيز بيشتر نيست.
- اعتبار اين قرارداد تا چه اندازه است؟
در ماده 5 قرارداد گفته شد؛ علامت گذاري مرزهاي آبي و خاكي كه تعيين خط مرزي زميني و رودخانه دائمي بين دو كشور است دائمي، تغييرناپذير، قطعي و غيرقابل نقض است. مفاهيمي كه هر چهارتاي آن توسط دولت عراق نقض شده است اولاً مي گويد دائمي است؛ علتش اين است كه به سازمان ملل اعلام شده و به موجب منشور ملل متحد يكي از وظايفش اين است كه به هيچ عنوان نگذارد مرزهاي شناخته شده بين المللي تغيير كند. تغييرناپذير است. قطعي است؛ نمي توانيم بگوييم اين قسمتش هنوز روشن نيست. قابل نقض هم نيست. بنابراين قراردادي به اين استحكام وجود ندارد. چون تكليف هر دو طرف را مشخص كرده است.
-در خبرها آمده بود كه يك هيات عراقي به تهران مي آيد تا پيرامون سخنان جلال طالباني مذاكره كند. علاوه بر اين رئيس جمهور ايران هم از اظهارنظر در اين باره خودداري كرد. پذيرفتن مذاكره درباره يك قرارداد قطعي را شما چگونه ارزيابي مي كنيد؟
فوق العاده خطرناك است. شايد طرف عراقي بخواهد انحراف حقوقي در قرارداد ايجاد شود. چون هرگونه مذاكره درباره اصل قرارداد معنايش اين است كه اگر در طول مذاكره با ايران به توافق نرسيدند مي گويند درباره اين قرارداد داريم مذاكره مي كنيم و اين قرارداد محل مذاكره است تا به توافق نرسيم و مساله حل نشود بايد يك قاعده ديگر اجرا كنيم. مي گويند چه قراردادي، پاسخ قرارداد قبلي است. قرارداد قبلي چيست، قراردادي است كه به ضرر ايران است. چون طرف عراقي اساساً تالوگ را قبول ندارد و اگر قرارداد را برسانند به اين نقطه آنها ديگر هرگز تن به مذاكره نمي دهند.
- داريد هشدار مي دهيد؟
بله. دستگاه سياست خارجي بايد مراقب باشد اصل قرارداد و مفاد آن هيچگونه جايي براي مذاكره ندارد. اگر قرار است مذاكره يي انجام شود بايد درباره تكاليف و حقوق دوطرف نسبت به اجراي آن باشد. همه چيز درباره شط العرب روشن شده است. خود طالباني كه يك فرد حقوقدان است مي داند كه حرفش مبنا ندارد. چون هيچ امتياز خاصي به ايران نداده است. آنچه حق مسلم ما بوده است به ما داده شده است.
- آقاي دكتر، طالباني و صدام هر دو روي اين قرارداد مانور مي دهند. چرا؟
صدام حسين خيلي دوست داشت قهرمان عرب باشد. همانطور كه قذافي، بوتفليقه و ناصر هم همين خيال را داشته اند. بعد از انقلاب وقتي ديد اوضاع ايران ناآرام است، ارتش وضع بساماني ندارد، پيش خودش گفت بهترين موقعيت است كه قرارداد1975 الجزاير را ملغي كند. صدام حسين قبل از اينكه بيايد قرارداد را جلوي تلويزيون پاره كند، ده روز قبلش به استناد همين قرارداد آمد دو قطعه زميني را كه متعلق به خود عراق بود و ايران بعد از امضاي قرارداد 1975 چندين بار از جمله طي يادداشت شماره 3471/18 بند دو مورخ 17/3/57 موكداً آماده تحويل اين دو قطعه زمين به نام هاي سيف السعد و زين القوس بود اما عراق قبول نكرد. صدام 10 روز قبل از پاره كردن قرارداد آمد به استناد همين قراردادي كه پاره كرد، آن دو منطقه را با توپ و تانك و بدون مقاومت نيروهاي ايراني گرفت تا به افكار عمومي عرب وانمود كند من به زور حقم را از ايران گرفتم. بايد با ايران با زبان زور برخورد شود. حالا پرسش اين است اگر به همين دليل رفته اين دو قطعه زمين را گرفته، پس تجاوزگر به كشور همسايه است. اما اگر ادعا مي كند كه به استناد قرارداد الجزاير اين دو قطعه زمين را تصاحب كرده است اينكه مي گويد قرارداد را قبول ندارد معنا ندارد. چون قرارداد دو طرفه را نمي توان يك طرفه و يك جانبه لغو كرد. كنوانسيون وين هم همين را مي گويد. به طور خلاصه اينكه هر زمان رئيس كشوري عوض شود و رئيس جديد براي خودنمايي بيايد يك قرارداد بين المللي را كه براساس قواعد حاكم بر رودخانه هاي مرزي در حقوق بين الملل تثبيت شده است ملغي اعلام كند اين ديگر قرارداد نيست و مضحكه است. به خصوص كه اين قرارداد پس از امضاي نمايندگان تام الاختيار و وزراي خارجه دو كشور و تصويب آن در مجالس شوراي (پارلمان) ايران و عراق و مبادله آن و ثبت قرارداد در دفتر سازمان ملل متحد تمام تشريفات حقوق بين الملل عمومي حاكم بر روابط دولت ها انجام شده باشد. علاوه بر اينها عراقي ها گويي خيال مي كنند طبق اين قرارداد امتياز خاصي به ايران داده اند كه هرگز چنين نيست، ترسيم خط تالوگ در رودخانه هاي مرزي يك رويه شناخته شده بين المللي است كه صد و پنجاه سال از عمر آن مي گذرد، يعني بيش از عمر حقوق بين الملل.
|
|
صفحه اصلي
Copyright 2006 - 2010 ©